- Η στήλη αυτή θά παρακολουθή τήν κίνηση των ιδέων σέ μέσα ενημέρωσης ή δημοσιέυματα, πού πέφτουν στήν αντίληψή μας, όταν υπάρχει λόγος καί θά παρεμβαίνη μόνο εκεί πού θίγονται ζητήματα ελληνικής ταυτότητας, δηλαδή θεμελιωδών ελληνικών αξιών.
- Ο τίτλος «Η έννοια της Ελληνικότητας» ανήκε σέ μιά από τίς τρείς διαλέξεις πού έδωσα στό Ίδρυμα Γουλανδρή – Χόρν, σέ μιά «Διεθνή Πνευματική Συνάντηση» καί συγκεκριμένα αυτή στίς 30-7-1980, παρόντος του αειμνήστου Δημήτρη Χόρν, πού είχε εκφραστή μέ ενθουσιασμό, καί μέ συμμετοχή εκπροσώπων πολλών ξένων Πανεπιστημίων.
- Τό μεγαλύτερο μέρος αυτής της διάλεξης δημοσιεύτηκε στόν «Αέροπο». Τεύχος υπ. 18, του Μαρτίου – Απριλίου 1998, μέ τίτλο «Παράδοση, Συνείδης καί Χρόνος», κείμενο πού προήλθε από συμμετοχή μου σέ άλλο διεθνές συνέδριο στήν Άρτα το 1983, όπως αναφέρθηκε στό ίδιο κείμενο.
- Είναι φυσικό λοιπόν νά με αφορούν καί νά μέ ενδιαφέρουν τέτοιες έννοιες, αφού μιλώ γι’ αυτές δημόσια απ’ τά τέλη της δεκαετίας του 1960 (Βλέπε: «Φιλοσοφία καί Θρησκεία» κείμενο του 1969, που δημοσιεύτηκε στήν «Επιθεώρηση Πνευματικού Προβληματισμού»-«ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ» της εποχής εκείνης.
- Υπάρχουν λοιπόν σχόλια γιά δυό σχετικά πρόσφατες περιπτώσεις: Η πρώτη αφορά σέ επιχείρημα πού άκουσα από έναν αξιαγάπητο, έγκριτο, καί διακεκριμένο θεολόγο πού μετείχε σέ τηλεοπτική συζήτηση. Τό επιχείρημα ήταν πώςη Ορθοδοξία έσωσε τόν Ελληνισμό μετά τήν κατάρρευσή του υπό τούς Ρωμαίους στίς δύσκολες εκείνες εποχές σώζοντας γλώσσα καί ενότητα Έθνους.
- Μάλιστα! Δεν θά διαφωνήσω μέ τόν αξιαγάπητο καί εμβριθή κύριο, τόν οποίο άλλωστε εκτιμώ πολύ, πλήν ίσως ολίγων διευκρινήσεων – διαφοροποιήσεων. Ας θυμηθούμε λοιπόν τά ακόλουθα: Όταν ο Χριστιανισμός έσωζε τήν Ελλάδα, δέν είχε άλλη πατρίδα νά στραφή μιά καί εξεδιώχθη απ’ τήν δική του, τήν Ιουδαία πού κράτησε τήν δική της πίστη. Έτσι ενώ έσωζε τήν Ελλάδα, έσωζε κυρίως καί τόν Εαυτό του.
- Μετά από τήν οξυδερκή πολιτική κίνηση του Μ. Κωνσταντίνου υιού του Χλωρού, πρώτου Αυτοκράτηρα του Χριστιανικού Ανατολικού Κράτους, ακολούθησαν αργότερα εξοντωτικές ζημιές στόν Ελληνισμό από τόν εγκληματικό Θεοδόσιο σέ Ναούς, Έλληνες καί τίς οίδε σέ πόσα έργα.
- Αργότερα πάλι απ’ τόν ανόητο καί άβουλο Ιουστινιανό, πού μεταξύ άλλων έκλεισε τήν Σχολή των Αθηνών τό 529, ένα μεγαλείο παράδοσης καί παιδείας απ’ τίς παλαιές εποχές, άσκησε δέ καταδίωξη στούς Έλληνες φιλοσόφους καί καθηγητάς «ειδωλολάτρες» της Σχολής. Πολλοί απ’ αυτούς εξωρίστηκαν η δέ περιουσία της Σχολής κατεσχέθη. Μερικοί από τούς φιλοσόφους της Σχολής απεφάσισαν νά μεταναστεύσουν στήν Περσία, στήν αυλή του Χοσρόη πού είχαν ακούσει ότι ενδιαφέροτο γιά τήν, καί όντως τούς εδέχθη μέ πολλή συμπάθεια. Μπόρεσαν αργότερα νά επιστρέψουν, αφού προηγουμένως ο Χοσρόης έκλεισε συμφωνία μέ τόν Ιουστινιανό γιά νά μή τούς διώκη πλέον ούτε καί νά τούς αναγκάση μέ τή βία νά δεχθούν τήν Χριστιανική πίστη. Υπόσχεση πού τελικά κρατήθηκε.
- Δεν έλειψαν φυσικά καί άλλοι φθοροποιοί τού Ελληνισμού, τόσο μεταξύ των δύο αναφερθέντων όσο καί μετά. Ακόμα η περίοδος των πρώτων σπουδαίων έργων, τραγωδιών καί κωμωδιών των Αισχύλου, Σοφοκλέους, Ευρυπίδου, Αριστοφάνους κ.λ.π. Όπως καί γιά τήν απώλεια του «Περί Φύσεως έργου του Ηρακλείτου, πού ο Σωκράτης είχε μέ θαυμασμό μελετήσει, καί δέν είχε λόγο νά χαθή, έπρεπε νά υπήρχε στόν Ναό της Εφέσου, προφανώς δέ καί στήν βιβλιοθήκη των Αθηνών, ακόμα ίσως καί σ’ αυτήν της Πόλεως πού αργότερα έκαψαν οι Σαρακηνοί. Οι Ρωμαίοι δέν είχαν λόγο νά καταστρέψουν αυτά πού από αιώνες είχαν δεχθή.
- Όπως καί νάχη, η Ορθοδοξία άρχισε νά συνέρχεται καί νά ξεπερνά τίς πράξεις των πρώτων φανατικών. Εξ άλλου η εξουσία ερχόταν καί σέ φιλικώτερα ή μετριοπαθέστερα χέρια. Άρχισε τότε νά προσφέρη. Ναί διατήρησε τήν γλώσσα καί ναί επίσης υπήρξε πόλος ενότητας του Ελληνικού Έθνους, πού αργότερα έγινε Ρωμαίικο, μιά καί είχαμε αποκτήσει πολυεθνικές διαστάσεις. Όμως η Ελλάς δέν σώζεται μόνο μέ τήν διατήρηση της γλώσσας καί τήν κάποια ενότητα του Έθνους, αλλά μέ τήν διάσωση των υπερτάτων αξιών Αυτής όπως καί κυρίως υπέρ πάντων η Λογοκρατία, η Ελευθερία της Σκέψης καί η Δημοκρατία πού αναπόφευκτα τήν συνοδεύει. Η παραδοσιακή σοφία εσώθη μερικώς από αξιόλογους πατέρες καί σοφολογιώτατους μοναχούς πού δεν δίστασαν νά εντρυφήσουν ακόμη καί στήν Φιλοσοφία προκειμένου νά ενισχύσουν καί νά υποστηρίξουν τά ύψιστα της Πίστεώς των.
- Η Πίστις εσώθη, όχι όμως τό μεγαλείο Ελλάς, αυτό πού κατ’ εξοχήν σημαίνει Ελλάς καί πού θεμέλιον Αυτής είναι η ΛΟΓΟΚΡΑΤΙΑ! Απ’ αυτό τό τελευταίο ό,τι εσώθη, εσώθη μόνο Του, χάρη στήν αυτοδυναμία της Αλήθειας μέσα στήν Ιστορία.
- Η δεύτερη περίπτωση πού καλεί σέ σχολιασμό είναι μιά ενδιαφέρουσα παρατήρηση πού ακούστηκε στήν εκπομπή «Ελλήνων Μυστήρια», από τόν κ. Γεώργιο Τσαγκρινό. Ήταν πώς ο Χρηστιανισμός δέν είναι παρά η συνέχεια – προέκταση του Ορφισμού καί της Διονυσιακής Λατρείας. Αυτά δέ ειπώθηκαν ως υποστήριξη της ενότητας Ελληνισμού καί Ορθοδοξίας. Η παρατήρηση είναι ασφαλώς σωστή. Πρέπει όμως νά πούμε ότι ισχύει μερικώς. Ήτοι ενώ ο Χριστιανισμός δέν έχει κάτι πού νά μήν προϋπάρχη στήν Διονυσιακή ή Ορφική παράδοση, αντιστρόφως πολλά υπάρχουν σ’ αυτές πού δέν παρέμειναν στόν Χριστιανισμό, όπως π.χ. η δοξασία της μετενσαρκώσεως των Θρακών καί του Ορφέως κ.α. Ο κ. Τσαγκρινός εξ άλλου δέν είχε τόν χρόνο στήν διάθεση του γιά νά προλάβη νά πη όσα ξεύρει. Άλλο όμως μέ ενδιαφέρει πού θά πούμε παρακάτω.
- Ακούστηκε επίσης από τόν κ. Κ. Διαμαντή η φράση ότι «Όσοι πιστεύουν στό διαχωρισμό Ελληνισμού καί Ορθοδοξίας είναι ρποδότες». Καταλαβαίνουμε ! Μόνο κάπως βαρειά η λέξη καί δέν ταιριάζει στόν πάντοτε μετριοπαθή κ. Κ. Διαμαντή. Ίσως η λέξη άφρονες είναι αρμοδιώτερη. Ύστερα είναι πού τό βάρος της προδοσίας κρέμεται πάνω σ’ όλο τό Έθνος, πού είναι ίσως τό μόνο πού πρόδωσε τούς Θεούς του πού τό ίδιο γέννησε ή γεννήθηκε απ’ Αυτούς. Οι άλλοι Λαοί πρόδωσαν λίγο ως πολύ δικούς μας θεούς ή καί λίγο μεταμφιεσμένους, εμείς όμως; Ας δεχθούμε ότι υπήρξαν κάποια ελαφρυντικά.. Δεν φαινόνται πάντως σάν προδότες αυτοί πού θέλουν νά τηρήσουν πίστη στά πατρώα! Ίσως δέν ξέρουν πώς νά τό κάνουν.
- Για νά μήν παρεξηγούμεθα είμαι απολύτως υπέρ της συμμαχίας των κλασσικών Ελλήνων καί της Ορθοδοξίας πού αναμφισβήτητα είναι μόνο ελληνικό προϊόν. Αφ’ ενός γιατί είμαστε όλοι Έλληνες, γιατί έχουμε μόνο κοινά συμφέροντα καί αφ’ ετέρου επειδή δέν έχουμε τήν πολυτέλεια της διχοστασίας στούς δύσκολους καιρούς πού ζούμε.
- Άλλο πάντως συμμαχία, συνύπαρξη, καί πλήρης σεβασμός της ύπαρξης της κάθε πλευράς από τήν άλλη πού είναι αναγκαίον καί κοινόν, καί άλλο πράγμα η ταύτιση. Όσο κι άν μοιάζουμε, μέ τήν ταύτιση κινδυνεύει νά χαθή τό πολυτιμώτερο καί θεμελιωδέστερο αξιολογικό στοιχείο πού καί μόνο του συνιστά τήν Ελλάδα ως Οικουμενική Αξιολογία, τήν Λογοκρατία ως προανεφέρθη. Αν δεχόμαστε τούς καρπούς καί τά άνθη της Ελλάδας, πρέπει νά δεχθούμε καί τίς ρίζες – σπόρους πού τήν γέννησαν. Αυτά τά τελευταία αποτελούν καί τή λύση του προβλήματος. Ήτοι: Συμμαχία – Φιλία μέν, διατήρηση της διαφοράς ταυτότητος δέ. Ο χρόνος είναι λίπασμα κι ο κόσμος θά κερδίση καί από τά δυό. Ήδη κάτι τέτοιο κάνουμε μέ τούς Λαούς καί τούς πολιτισμού στήν Ευρωπαϊκή Ένωση. Περισσότερα γιά τίς θεμελιώδεις συστατικές της ελληνικής ταυτότητος αξίες βρίσκονται στο δημοσιευμένο ήδη, στόν «Αέροπο» τεύχος Νο18, δοκίμιο μέ τίτλο: «Παράδοση, Συνείδηση καί Χρόνος».
- Ας γυρίσουμε τώρα καί πάλι στόν κ. Γ. Τσαγκρινό. Η σβστή παρατήρηση γιά τήν συνέχεια της Ορφικο – Διονυσιακής παράδοσης, δέν είναι ακλόνητο επιχείρημα σ’ ότι τουλάχιστον ενδιαφέρει εμένα δηλαδή την καθαρότητα της ελληνικής ταυτότητος· γιατί μπορεί καί νά τό είπε μέ τήν έννοια ότι μπορούμε νά ανεχτούμε τόν Χριστιανισμό μιά καί δέν διαφέρει καί πολύ απ’ τίς δοξασίες πού είχαμε. Το πρόβλημα δέν είναι σ’ αυτό. Ό,τι μέ ενδιαφέρει σ’ αυτή τήν στήλη είναι παρέμβαση μόνο γιά τήν έννοια της ελληνικότητος, η ουσία της ταυτότητός μας σέ σχέση μέ τό όνομα Έλλην.
- Στήν περίπτωση πού εννοείται ότι είμαστε ελληνοχριστιανοί, εκεί έχω αντιρρήσεις. Πρώτα γιατί τό επίθετο αποτελεί πνευματική καί θρησκευτική ιδιότητα, καί μόνον επιφανειακώς πολιτική καί γεωγραφική. (Βλέπε: «Γενική παρατήρηση», στό τέλος του κειμένου «Λόγος περί θανάτου» στο τεύχος Νο19, του «Αέροπος» (Μάϊος – Ιούνιος). Εξ ετέρου δέ διότι οι δυό όροι (Ελληνισμός-Χριστιανισμός) άν αναλυθούν θά είναι αντιφατικοί καταλήγοντας σέ σύγκρουση Λογοκρατίας κατά Βουλησιοκρατίας πού είναι δύο εις διάμετρον Κόσμοι.
- Τώρα γιατί δέν είναι ισχυρό επιχείρημα γιά όσους θά τό χρησιμοποιούσαν τυχόν υπέρ του ελληνοχριστιανικού ιδεώδους; Εδώ διολου δέν είναι υπόλογος ο κ. Τσαγκρινός, διότι πιστεύω ότι έκανε νύξη ανοχής καί πολιτικού ρεαλισμού. Γιατί κι άν στήν αρχαία Ελλάδα είχαμε θρησκευτικές παραδόσεις καί τίς πιστεύαμε, ελάχιστα είναι αυτές πού καθώριζαν τόν πυρήνα της ταυτότητάς μας. Ήσαν πηγές έμπνευσης γιά μας, αλλά δέν μας καθώριζαν. Η Ελλάς δέν δοξάστηκε κυρίως γι’ αυτό. Αν κατέστη Οικουμενική αξία είναι γιά τήν φιλοσοφία, τήν τέχνη καί τήν επιστήμη. Και σύμφωνα μέ τό υπόδειγμα παιδείας στό οποίο αναφέρεται ο Ισοκράτης στόν πανηγυρικό, στίχος Γ 50(*). Αντίθετα η Λογοκρατία μας διαπερνά σάν ραδιενέργεια απ’ άκρη σ’ άκρη. Όσο τό κράτος έχει ο Λόγος, δέν μας ενοχλεί νά πιστεύουμε ο,τιδήποτε, άν όμως τό κράτος (τήν ισχύ) λάβη η Πίστη, τότε Λογοκρατία, Διαλεκτική, Ελευθερία, Δημοκρατία καί Ελλάς σάν Αξιολογία καταρρέουν αυθωρεί. Εν ολίγοις: Το επιχείρημα γιά τήν παλαιά ελληνική θρησκεία δέν είναι τό στοιχείο Par excellence, η Conditio sine qua non, τό Raison d’ etre γιά τήν αξία Ελλάς.
- Στην εν λόγω συνομιλία παρίστατο ένας κύριος Ρωμανός ο οποίος είχε, ως άκουσα, εξαιρετικά σωστές καί προσεκτικές απόψεις πού μέ επίμονη λεπτότητα εξέθετε υπέρ της ελληνικής υποθέσεως!.
(*) «Καί τό των Ελλήνων όνομα πεποίηκε μηκέτι του γένους αλλά της διανοίας δοκείν είναι»…
Σημείωση: Τά σχόλια αυτά αφορούν σέ εκπομπές πού έγιναν περί τον Ιούλιο του 98.